1
گروه شهرسازی، دانشکده شهرسازی و معماری، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران
2
School of Architecture & Environmental Design, IUST, Hengam Street, Tehran, Iran
10.30480/agm.2026.6568.1081
چکیده
مقدمه: تغییرات اقلیمی و افزایش انتشار گازهای گلخانهای، شهرها را با چالشهای فزایندهای در زمینه کاهش انتشار کربن و افزایش ظرفیت سازگاری با مخاطرات محیطی مواجه کرده است. تلفیق تابآوری زیستمحیطی و شهر کربنخنثی بهعنوان رویکردی نوین در برنامهریزی شهری مورد توجه قرار گرفته است؛ بااینحال، تبدیل این مفاهیم به چارچوبهای عملیاتی، مکانمند و قابل سنجش همچنان با چالشهای روششناختی و اجرایی مواجه است. هدف پژوهش: پژوهش حاضر با هدف استخراج، سازماندهی و بومیسازی شاخصهای تابآوری زیستمحیطی با رویکرد شهر کربنخنثی و تدوین چارچوب مفهومی-عملیاتی متناسب با ویژگیهای فضایی منطقه ۶ شهرداری تهران انجام شد. روششناسی: پژوهش با رویکرد ترکیبی و در دو مرحله انجام گرفت. در مرحله نخست، با استفاده از مرور نظاممند ادبیات بر اساس دستورالعمل پریسما2020 و تحلیل محتوای ۵۶ مقاله منتخب، ۸۱ شاخص در پنج بعد کالبدی، زیستمحیطی، اقتصادی، اجتماعی و نهادی–حکمرانی استخراج و طبقهبندی شد. در مرحله دوم، شاخصها طی فرآیندی پنجمرحلهای و بر اساس معیارهایی شامل قابلیت سنجش فضایی، دسترسی به دادههای پارسلمقیاس، قابلیت مدلسازی و سازگاری با شرایط محلی منطقه ۶ ارزیابی و ۱۲ شاخص عملیاتی انتخاب شدند. یافتهها و بحث: نتایج نشان داد تابآوری زیستمحیطی منطقه ۶ حاصل تعامل میان فشارهای انسانساخت و ظرفیتهای تعدیلکننده طبیعی است. تراکم کالبدی-جمعیتی و دسترسی حملونقلی بهعنوان عوامل فشارزا و پوشش گیاهی، آلبدو، ضریب دید آسمان و دمای سطح زمین بهعنوان عوامل تعدیلکننده و ارتقادهنده تابآوری شناسایی شدند. شاخصهای منتخب میتوانند همزمان ابعاد کاهش انتشار کربن و افزایش ظرفیت سازگاری محیطی را پوشش داده و امکان ارزیابی فضایی تابآوری را در مقیاس خرد شهری فراهم کنند. نتیجهگیری: چارچوب مفهومی-عملیاتی بومیشده پژوهش، شکاف میان مباحث نظری تابآوری زیستمحیطی و کاربردهای اجرایی آن را کاهش داده و بستری برای پایش مکانمند، اولویتبندی مداخلات و تصمیمگیری دادهمحور در مسیر تحقق شهرهای تابآور و کربنخنثی فراهم میکند.
)