مطالعه کاروانسراهای سلجوقی ایران و آناتولی در حوزه کالبد معماری به منظور دست یابی به وجوه اشتراک و افتراق آنها

مقدمه: کاروانسراهای دوره سلجوقی از مهم‌ترین جلوه‌های معماری و میراث فرهنگی ایران و آناتولی به شمار می‌روند که در پیوند با شبکه‌های تاریخی ارتباطی و تجاری شکل گرفته‌اند. مطالعه و مقایسه کالبد معماری این بناها، امکان شناخت ویژگی‌های مشترک و تفاوت‌های برخاسته از شرایط تاریخی، فرهنگی، اقلیمی و جغرافیایی دو حوزه را فراهم می‌سازد. این کتاب با رویکردی تطبیقی، به بررسی وجوه اشتراک و افتراق کاروانسراهای سلجوقی ایران و آناتولی در حوزه کالبد معماری می‌پردازد.
هدف پژوهش: هدف این نوشتار مطالعه مقایسه ای طرح و خصوصیات معماری کاروانسراهای سلجوقی ایران با کاروانسراهای سلجوقی آناتولی و دست­یابی به شباهت­ها و تفاوت­های طرح معماری کاروانسراهای این دو حوزه فرهنگی-جغرافیایی است.
روش‌شناسی: روش تحقیق کیفی است. راهبرد مطالعه تفسیری- تاریخی و مقایسه ای و روش مطالعه موردی و نمونه گیری هدفمند است. جامعه آماری شامل کاروانسراهای سلجوقی ایران و آناتولی است. در مطالعه نمونه ها تک تک عناصر اصلی و فرعی کاروانسراها مطالعه و ارزیابی و با هم مقایسه شده­ اند و نتایج در قالب جداول ارائه شده و در آخر وجوه اشتراک و افتراق معماری کاروانسراهای سلجوقی دو حوزه ایران و آناتولی تبیین شده است.
یافته‌ها و بحث: یافته­ها بیان گر آن است که طرح و خصوصیات معماری شامل؛ ترکیب بندی فضایی عناصر، سلسله مراتب دسترسی، سیرکولاسیون فضایی، تکمیل بودن طرح کلی، تناسبات هندسی، تقارن و قرینگی، محوربندی و یکپارچگی طرح در کاروانسراهای سلجوقی ایرانی کامل­تر و پخته­ تر است که ناشی از پیشینه غنی طراحی و ساخت کاروانسرا در ایران است. مفهوم و کارکرد کاروانسراها هم در ایران و هم در منطقه آناتولی مشابه بوده و این مفهوم از ایران به دیگر نواحی از جمله آناتولی تسریعی پیدا کرده است اما با گذاشت زمان رنگ و بوی بومی به خود گرفته و با هویت و ریشه­ های فرهنگی و اجتماعی سرزمین مورد نظر خو گرفته است.
نتیجه‌گیری: مطالعه نقشه و طرح معماری کاروانسراهای هر دو حوزه نشان می­ دهد که عناصر معماری مشترک زیادی بین دو گونه کاروانسرا دیده می شود. کالبد معماری کاروانسراها بیان گر آن است که کارکرد هر دو گونه یکی بوده. تاریخ ساخت کاروانسراها طبق کتیبه­ ها و متون تاریخی نشان می­ دهد که کاروانسراهای سلجوقی ایرانی به مراتب از قدمت بالاتری نسبت به کاروانسراهای سلجوقی آناتولی  برخوردار هستند. نتایج نشان می­دهد علی­رغم شباهت­­ ها، کاروانسراهای هر دو حوزه تفاوت­ هایی نیز با هم دارند که می­ تواند ناشی از ریشه­ های فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، سیاسی و مولفه­ های اقلیمی و تکنیکی و فنی دو حوزه باشد. مطالعه مقایسه ­ای این دو حوزه تمدنی- جغرافیایی مشخص خواهد کرد که کدام یک از این عناصر در دو کاروانسرا مشترک بوده و مرتبط با کالبد فضایی یا کارکردی بنا است و کدام یک از عناصر کالبدی بنا دارای تغییرات نسبت به دیگری است.بازیابی عناصر مشترک و درک عناصر متفاوت می­ تواند راهکارهایی برای مرمت گران آتی ارائه دهد تا در کاروانسراهایی که بخش هایی از آن از دست رفته­ اند یا بخش های دچار آسیب شده­ اند راهکارهای مرمتی مناسب تری ارائه دهند.