سیر تحول ایوان در شکل‌گیری بیرونی در معماری سنتی ایران و تأثیر آن بر ممالک همجوار

مقدمه: ایوان یکی از عناصر مهم سازه­های سنتی ایران است که به دو گونه ستوندار و فاقد ستون از دوره اشکانی تا عصر حاضر طبقه­ بندی شده است. ایوان نقش مهمی در شکل­گیری فضاهای سکونتی یک واحد مسکونی، به دو حوزه خصوصی و عمومی دارد. همچنین در نورگیری و چیدمــان فضــایی خانه­ های سنتی، احترام به طبیعت و استفاده از مصالح بوم­ آورد و ارزان، برقراری روابط اجتماعی و ارتباط بیرون و درون بنا از جمله نقش­ های ایوان در معماری یک فضای مسکونی بوده که حاوی برخی مولفه­ های معماری سبز است.
 
هدف پژوهش: هدف این پژوهش، مطالعه سیر تحول و شناخت ایوان و عناصر قابل مقایسه با آن و دستیابی به مدارکی در زمینه خاستگاه ایوان و نقش آن در تفکیک فضاهای عملکردی خانه، به دو حوزه بیرونی و اندرونی است.
 
روش­ شناسی: پژوهش حاضر به لحاظ هدف، بنیادی نظری است. روش  پژوهش توصیفی- تحلیلی است. راهبرد پژوهش تاریخی، تفسیری و مقایسه ­ای است.
 
یافته ­ها و بحث­: حیاط و ایوان به عنوان دو عنصر تأثیرگذار در چیدمان فضایی سازه­های سنتی ایران امکان برخورداری از نور، دسترسی، انتظام بصری یک سازه را برقرار می­کنند. داده­ های پژوهش در بررسی سیرتحول و چگونگی شکل­گیری این عناصر معماری شامل آثار تاریخی شناسایی شده در ایران و میان رودان است. این عناصر در روند تاریخی و تحول خود موجب پیدایش دو حوزه اندرونی (بخش خصوصی و حرم) و بیرونی (بخش پذیرایی) در سازه مسکونی شده­ اند. در مطالعه سیر تحول معماری خانه­ های حیاط­دار با ایوان، با نقشه سازه­هایی مثل بیت­هیلانی (در تمدن­های هیتی و آشور)، آپادانا با منشاء ایرانی (مادی و هخامنشی)، طارمه در عراق و ایران، ایوان اشکانی و ساسانی و پری­استایل هلنیستی مواجه می­ شویم که نشان­دهنده وجوه اشتراک و افتراق میان این گونه سازه ­ها است.
 
نتیجه­ گیری: نتایج این  پژوهش به بازخوانی ایوان به عنوان یکی از عناصر مهم در معماری سنتی ایران می­پردازد و نشان می­ دهد ایوان چگونه نقش مهمی در شکل­گیری برونگرایی و چیدمان فضاهای مواصلاتی و میانجی در سازه­ های سنتی ایران داشته است. حاصل پژوهش نشان می­ دهد که ایوان همان طور که از نام ایرانی آن (که اقتباسی از آپادانا) پیداست، یک رکن معماری با خاستگاه ایرانی بوده و در قلمرو ایران پس از دوره هخامنشی متداول بوده است. وجود نام­ های ایرانی و برخی طرح و نقشه ­ها مانند طارمه، قاع، طَزار و رواق در مناطقی چون عراق، سوریه و آناتولی که دارای قرابت­ هایی با خانه ­های حیاط­دار با ایوان در ایران است؛ نشان از تسلط حکام سلجوقی، ممالیک و عثمانی در مناطق مذکور داشته که با فرهنگ ایرانی آشنا بوده­­ اند.