دانش آموخته دکتری مرمت و احیاء بناها و بافتهای تاریخی، مدرس دانشگاه پیام نور پرند و رباط کریم، تهران، ایران
10.30480/agm.2026.6532.1073
چکیده
مقدمه: کاروانسراها به عنوان نمود عینی معماری ایرانی، پیوندی عمیق با تاریخ، فرهنگ و مسیرهای ارتباطی این سرزمین دارند. ثبت جهانی این آثار در یونسکو، گواهی بر ارزشهای هنری و کالبدی والای آنهاست. با وجود تنوع بیبدیل در طراحی که سبب شده هیچ دو کاروانسرایی کاملاً مشابه یکدیگر نباشند، تحلیلهای ساختاری نشاندهنده وجود الگوهای مشترک و گونهشناسیهای مشخص است.
هدف پژوهش: این پژوهش با هدف تدوین گونهشناسی دقیق پلان معماری کاروانسراهای ایران انجام شده است.
روششناسی: روش تحقیق در این جستار، ترکیبی از مطالعات کتابخانهای، بررسی اسناد تاریخی و برداشتهای میدانی است که با تحلیل قیاسی و استقرایی انجام پذیرفته است. راهبرد پژوهش تاریخی، تفسیری و مقایسه ای است.
یافتهها و بحث: یافتهها حاکی از آن است که علاوه بر اقلیم، مصالح بومی و فرم معماری، نقش «تشکیلات واحد» و «طراحان مشترک» در دورههای خاص تاریخی (بهویژه در ایجاد پلانهای مشابه)، انکارناپذیر است. در نتیجه این مطالعه، ۱۱ گونه اصلی برای کاروانسراهای ایران شناسایی و دستهبندی شده است که برخی از آنها عبارتند از؛ کاروانسراهای ایواندار، مدور، هشتضلعی منتظم، هشتضلعی نامنتظم، ستوندار، سرپوشیده کوهستانی، هشتضلعی سرپوشیده فاقد حیاط و سایر گونههای متفرقه است. همچنین در این بررسی، ریزگونههایی مانند کاروانسراهای برجدار و ایوانچهدار در نماهای بیرونی تبیین شدهاند. این گونهشناسی که صرفاً بر پایه پلان و نقشههای پایه استوار است، چارچوبی منسجم برای درک بهتر تحولات معماری در گستره جغرافیایی ایران فراهم میآورد.
)